Değerlendirme Makalesi
LegAI Platformunun Ürettiği Dilekçelerin "Bir Dilekçenin Anatomisi" Ölçütleriyle Değerlendirilmesi
Haziran 2026
1. Giriş
Bu çalışma, yapay zeka temelli LegAI (Legaitr) platformunun ürettiği dilekçeleri, Av. M. Ufuk Tekin'in Bir Dilekçenin Anatomisi (7. Tıpkıbaskı, Ocak 2023, 375 sayfa) adlı eserinde ortaya konan kurallar karşısında değerlendirmektedir. Eser, dilekçe yazımını biçime ve içeriğe dair ögeler ekseninde dizgeli biçimde ele alan, uygulamada başvuru kaynağı kabul edilen kuralcı bir metindir; bu nedenle platform çıktısının biçim-içerik uyumunu ölçmek için elverişli bir ölçüt kümesi sunar.
İnceleme, platform çıktısının eserin ölçütlerine ne ölçüde uyduğunu, uymadığı noktaları ve bu noktalardaki ayrışmanın uygulamadaki zeminini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Değerlendirme, dilekçenin biçim ve üslup uyumuyla sınırlı olup hukukî muhakemenin yerindeliğini kapsamamaktadır.
2. Yöntem
Değerlendirme metodolojisi üç aşamalı bir mimari üzerine kurulmuştur. İlk aşamada, eserin 375 sayfalık tam metni taranarak, denetlenebilir ve somut yaklaşık 170 kural altı boyut altında damıtılmıştır: (i) makamın adı, (ii) taraflar, (iii) konu ve açıklamalar gövdesi, (iv) sonuç-istem, deliller, hukukî dayanak ve imza bloğu, (v) üslup ve dil, (vi) biçim ve tipografi. Bu altı boyut, izleyen bölümde üç ana eksende toplanmıştır: biçim ve tipografi, dilekçenin anatomisi, üslup-dil-içtihat.
İkinci aşamada, çözümleme için bir örneklem oluşturulmuştur. Örneklem, platforma gerçekçi dava senaryoları ve olgu özetleri girilerek, platformun olağan kullanımındaki gibi ürettirilen 80 dilekçeden meydana gelmektedir. Senaryolar bilerek çeşitlendirilmiş; örneklem farklı yargı kollarını (hukuk, ceza, idare, icra) ve farklı dilekçe türlerini (dava, cevap, beyan, itiraz, istinaf, temyiz vb.) kapsayacak, ayrıca kısa-uzun ve basit-karmaşık girdileri içerecek biçimde dağıtılmıştır. Örneklem, en iyi çıktıları seçmek yerine, sıradan kullanımda karşılaşılacak çıktıları yansıtacak biçimde toplanmıştır. Üçüncü aşamada bu örneklem, damıtılan kural kümesine karşı madde madde puanlanmıştır. Rapor edilen sayılar örneklemin tamamı üzerinde elde edilmiş olup, yüzdeler ilgili satırda belirtilen örneklem büyüklüğüne göredir.
3. Bulgular: Platformun Otoriter Kaynakla Uyumu
İncelemenin ortaya koyduğu genel tablo, platformun eserin üç ana eksenini de yüksek tutarlılıkla karşıladığıdır. Uyum, dilekçenin görünür iskeletini kuran biçim ve tipografi düzeyinden, belgenin hukukî omurgasını oluşturan anatomik bölümlere ve nihayet avukatın ile hâkimin fiilen okuduğu üslup-dil-içtihat katmanına kadar üç boyutta da gözlenmektedir. En yüksek tutarlılık, yargısal yazımın en zor ve en belirleyici alanı olan üslup, söyleyiş düzeyi ve içtihat disiplininde elde edilmiş olmakla birlikte, aşağıdaki alt bölümlerde görüleceği üzere biçim ve anatomi eksenleri de eserin koyduğu ölçütlere istikrarlı biçimde uymaktadır. Bulgular, özetin üç grubuna birebir karşılık gelecek şekilde aşağıda üç başlık altında serimlenmiştir.
3.1. Biçim ve Tipografi
Eser, dilekçenin okunaklılığını tesadüfe bırakmaz; kâğıt boyutundan punto seçimine, hizalamadan yan başlıkların dizilişine kadar biçimsel ögeleri ayrı bir bölümde sistematik biçimde düzenler. Platform, bu biçimsel iskeleti her belgede aynı, öngörülebilir kalıpla yeniden üretmektedir.
- A4 kâğıt ve standart sayfa düzeni. Eser, dilekçenin A4 boyutunda (210 x 297 mm) hazırlanmasını ve eklerin de mümkünse aynı boyutta tutulmasını esas alır. Platform çıktısında kâğıt boyutu, kenar boşlukları ve genel sayfa yerleşimi incelenen 80 dilekçenin tamamında aynı standart düzende üretilmekte, belgeden belgeye değişen serbest bir yerleşime rastlanmamaktadır.
- Times New Roman ve 12 punto gövde. Eser, ekranda değil kâğıt üzerinde okunan uzun metinler için tırnaklı (serif) bir yazı karakterini, somut olarak Times New Roman'ı önerir ve gövde metni için 9-12 punto aralığında, pratikte 12 puntoyu uygun bulur. Platform, gövde metnini istisnasız Times New Roman ve 12 punto ile dizmekte, eserin okunaklılık gerekçesini birebir karşılamaktadır.
- Başlık metinden daha büyük. Eser, tipografide 14 punto ve üstünü başlık ölçüsü kabul eder ve makamın adının gövdeden ayrışan bir başlık olarak yazılmasını ister. Platformda makamın adı, incelenen örneklemin tamamında gövdeden büyük (14 punto), kalın ve ortalanmış olarak, dilekçenin baskın başlığı biçiminde gösterilmektedir.
- İki yana yaslı (blok) gövde. A4 kâğıdın 21 cm'lik satır genişliğinde okumayı kolaylaştırmak için eser, gövdenin düzgün bir blok oluşturacak biçimde hizalanmasını esas alır. Platform, açıklamalar gövdesini her dilekçede iki yana yaslı (blok) hizalama ile üretmekte, sağ kenarı düzgün bir blok hâlinde kapatmaktadır.
- Dikey boşluklar ve okunurluk. Eser, satır aralığını puntoyla ilişkilendirerek metnin dikey ritmini okunurluğun bir bileşeni sayar. Platform, satır, paragraf ve başlık-metin aralıklarını istikrarlı biçimde koruyarak metnin dikey ritmini ve okunurluğunu tüm örneklemde tutarlı tutmaktadır.
- Yan başlıklar hizalı ve vurgulu. Eser, DOSYA NO, TARAFLAR, KONU, AÇIKLAMALAR gibi yan başlıkların iki nokta üst üste hizasında ve vurgulu dizilmesini öngörür. Platform çıktısında bu yan başlıklar istisnasız kalın olarak ve hizalı biçimde dizilmekte; göz, başlıkları bir bakışta tarayabilmektedir (örneğin:
DOSYA NO : 2024/123 Esas).
3.2. Dilekçenin Anatomisi
Eserin omurgasını, dilekçenin makamın adından imza ve eklere uzanan bölümlerinin her birinin işlevini ve doğru kurgusunu tanımlayan anatomik çözümleme oluşturur. Platform, bu bölümlerin tamamını yöntemine uygun biçimde kurmaktadır.
- Makamın adı ve yaltaklanan hitabın yokluğu. Eser, makam başlığını mahkemenin adından ibaret görür; saygı ibaresini fazlalık sayar. Eserin reddettiği "SAYIN" ibaresi, 80 dilekçenin hiçbirinde (0/80) makam başlığında yer almamakta; başlık hiçbir örnekte sonlandırıcı noktalama ile bitmemektedir (0/80). Makam adına gelen yönelme eki de, eserin esas aldığı TDK kuralına uygun olarak kesmesiz yazılmaktadır (MAHKEMESİNE); kurum ve kuruluş adlarına gelen ekler kesme işaretiyle ayrılmaz. Üstelik bu başlık yalın bir hitaptan ibaret değildir; davanın görüleceği mahkemeyi, dolayısıyla görev ve yetki tercihini tek satırda kodlar. Platform, ilk derece, istinaf ve temyiz mercilerinde başlık kalıbını tutarlı biçimde kurmaktadır (başlıktaki NÖBETÇİ ibaresi ve daireye hitap gibi, eserden ayrışan noktalar §4.1'de ele alınmaktadır).
- Taraflar doğru sıfat ve sırada. Eser, davacı/davalı, şikâyet eden/edilen gibi sıfatların yargı koluna göre doğru atanmasını ve vekilin, temsil ettiği tarafın hemen altında ayrı bir blokta gösterilmesini esas alır. Platform, tarafları incelenen 80 dilekçenin tamamında doğru sıfat ve sırayla dizmekte, vekili temsil ettiği tarafın altında ayrı blokta göstermektedir.
- Ceza dilekçesinde müdafi/vekil ayrımı. Eser, vekilin kanundan doğan rolünü temel alır ve ceza yargısının terimlerini hukuk yargısınınkilerle karıştırmamayı gerektirir: sanığın avukatı "müdafi", müştekinin avukatı "vekil"dir. Platform bu ayrımı, örneklemdeki ceza dilekçelerinin tamamında gözetmekte, ceza ve hukuk yargısının terimlerini birbirine karıştırmamaktadır.
- Kimlik ve adres bilgisi yöntemine uygun. Eser, gerçek kişilerde T.C. kimlik numarası ve adresin ilgili usul kuralları uyarınca gösterilmesini öngörür. Platform, gerçek kişilerde T.C. kimlik numarası ve adresi yöntemine uygun biçimde göstermekte, idare gibi kamu taraflarında kimlik numarası istemeyerek bu ayrımı tutarlı biçimde korumaktadır.
- Vakıalar numaralandırılarak anlatılır. Eser, açıklamalar bölümünde olayların sıra numarası verilerek, izlenebilir biçimde serimlenmesini ister. Platform, vakıaları istisnasız numaralandırarak, kronolojik ve izlenebilir bir düzende sunmaktadır.
- Vakıa – delil – hukukî sonuç zinciri. Eser, avukatın işini "hayatın içinden bir vakıayı hukukî bağlama oturtmak ve bu sonuçtan müvekkil lehine hak talep etmek" olarak tanımlar; her olgu dayandığı delille ve bağlandığı hukukî sonuçla birlikte kurulmalıdır. Platform, anlatımı baştan sona bu zinciri koruyacak biçimde kurmakta; örneklemin tamamında vakıa, delil ve hukukî sonuç birbirine bağlı olarak ilerlemektedir.
- Deliller ispatladığı vakıaya bağlanır. Eser, delillerin soyut bir liste olarak değil, ispatladıkları vakıanın yanında gösterilmesini esas alır. İncelenen dilekçelerin 79/80'inde delil, ispatladığı olgunun hemen yanında, satır içinde gösterilmektedir (örneğin: "… ödeme yapılmıştır (Ek-3: dekont)."); böylece her iddia kendi dayanağıyla birlikte okunmaktadır.
- Hukukî dayanaklar ayrı ve düzenli. Eser, hukukî dayanakları açıklamalar gövdesinden ayrı, kendi yan başlığı altında düzenler. Platform, dayanak mevzuatı her dilekçede kendi yan başlığı altında derli toplu sıralamakta, açıklamalar içine dağıtmamaktadır.
- Sonuç ve istem, hükme aktarılabilir. Eser, sonuç-istem kısmını dilekçenin kararın hüküm fıkrasına dönüşecek bölümü sayar. Platform, talepleri istisnasız ayrı ayrı, numaralı ve hüküm fıkrasına doğrudan geçirilebilecek berraklıkta sıralamakta, kapanış kalıbını eksiksiz kurmaktadır.
- Doğru kapanış fiilinin kullanılması. Eser, sonuç kısmının "talep ederim" fiiliyle kapanmasını esas alır; "dilerim" veya yalın "arz ederim" zayıf kabul edilir. Örneklemin tamamında (80/80) doğru fiil kullanılmakta, kapanış "… karar verilmesini saygılarımla talep ederim." kalıbıyla kurulmaktadır.
- İmza ve ek listesi yerli yerinde. Eser, imza bloğunun sıfat ve adla sağda, eklerin ise sona düzenli bir liste hâlinde yerleştirilmesini öngörür. Platform, imza bloğunu ve ek listesini her dilekçede yöntemine uygun konumda üretmektedir.
3.3. Üslup, Dil ve İçtihat
En yüksek tutarlılığın gözlendiği boyut, dilekçenin avukatın ve hâkimin fiilen okuduğu kısmını, yani üslup, söyleyiş düzeyi ve içerik disiplinini oluşturan boyuttur (26 kural). Çıktı bu alanda eserin ölçütlerine büyük ölçüde uymaktadır.
- Müvekkil disiplini: vekil ile müvekkil karıştırılmaz. Eser, vekilin yaptığı işin esasen müvekkilin işi olduğunu hatırlatarak avukatın kendisini değil müvekkilini öne çıkarmasını ister; "müvekkilimiz" gibi vekili işin içine katan kullanımları reddeder. Platformda özne daima "müvekkil"dir: örneklemde 595 kez "müvekkil" kullanılmış, buna karşılık "müvekkilimiz" kullanımına hiç (0) rastlanmamıştır.
- Sertlik olgulara bağlanır, hakarete dönüşmez. Eser, üslubun gerektiğinde sert olabileceğini, ancak sertliğin daima dosyadaki olguya dayandırılması ve karşı tarafı küçümseyen ya da hakaret içeren ifadeye kaçılmaması gerektiğini vurgular; meslektaşı hedef gösteren söylemleri de reddeder. Platform çıktısında sertlik tonu olgulara bağlanmış, gereksiz veya hakaret içeren ifade 80/80 dilekçede görülmemiştir.
- İçtihat birebir ve tırnak içinde aktarılır. Eser, emsal karar metninin asla başka sözcüklerle özetlenmemesini, alıntının kararın lafzıyla, tırnak içinde ve künyesiyle verilmesini esas alır. Bu kurala örneklemde eksiksiz uyulmuştur: 228/228 alıntı tırnak işareti taşımaktadır ve uydurma alıntıya rastlanmamıştır. Bu yüksek tutarlılığın, otomatik üretimin biçimsel kurallarda sağladığı mekanik istikrarın bir sonucu olduğu; alıntıların biçimine değil isabetine ilişkin bir değerlendirmeyi kapsamadığı belirtilmelidir.
- Atıf, alıntı ve kaynak disiplini. Eser, atıf ve alıntıların kaynağı belli ve ayırt edilebilir biçimde verilmesini, metnin içine eritilip belirsizleştirilmemesini ister ve bunu hukukî dinlenilme hakkıyla ilişkilendirir. Platform, atıf ve alıntıları istisnasız kaynağı belli, ayırt edilebilir biçimde sunmaktadır.
- Noktalama ve yazım kurallarına uyum. Eser, ayrı bir bölümde noktalama ve yazım kurallarını ele alır; cümleleri doğru kurmamayı, kelimeleri yanlış seçmeyi ve noktalama işaretlerini hatalı kullanmayı dilekçenin başlıca kusurlarından sayar. Platform, nokta, virgül, tırnak gibi işaretler ile büyük harf, sayı ve kısaltma yazımını eserin ek bilgiler bölümündeki kurallara uygun tutmakta; örneklemde bu kurallardan sapan bir kullanıma rastlanmamaktadır.
- Anlatım bozukluğundan kaçınılır. Eser, yanlış cümle yapısı, gereksiz uzunluk ve kelime tekrarı gibi anlatım bozukluklarını okunaklılığın önündeki başlıca engel sayar. Platform, cümleleri sade, akıcı ve tek anlamlı kurmakta; eserin uyardığı anlamsal ve yapısal anlatım bozukluklarına hiçbir örnekte (0/80) rastlanmamıştır.
Bu tablo, çıktının yargısal yazımın biçim ve üslup boyutlarında eserin ölçütlerine geniş ölçüde uyduğunu göstermektedir. Buradaki tutarlılığın, otomatik üretimin biçimsel kurallarda elle yazılan metinlere göre daha yüksek bir istikrar sağlamasından kaynaklandığı not edilmelidir; bu değerlendirme dilekçenin biçim ve üslup uyumuna ilişkindir, hukukî muhakemenin yerindeliğine değil.
4. Eserin Önerisine Uyulmayan Noktalar
Platform çıktısı, az sayıda noktada eserin önerisine uymamaktadır. Bu noktalar aşağıda tek tek ve açıkça gösterilmektedir. İncelemede dikkat çeken bir gözlem, bu uyumsuzlukların dağınık olmayıp ortak bir örüntü göstermesidir: her birinde eserin önerisi dil bilgisi ya da kuram düzeyinde tutarlı olmakla birlikte, çıktının kullandığı biçim yargı uygulamasında yerleşik ve baskın olan biçimdir. Söz konusu örüntü, bu çalışmada "usul" başlığı altında, yani yerleşik yargı pratiğinin biçimsel tercihleri anlamında anılmaktadır. Bu gözlem her madde için ayrıca tekrarlanmamış; doğrudan uyulmayan kural ile çıktının kullandığı biçim ortaya konmuştur.
4.1. Başlıkta NÖBETÇİ İbaresi ve Daireye Hitap
Eser, başlık konusunda iki şeyi önerir: UYAP ve ön büro düzeninde tevzi otomatikleştiği için "NÖBETÇİ" ibaresinin atılmasını; ayrıca heyet hâlinde çalışan mahkemelerde (idare, vergi, Danıştay, asliye ticaret, bölge adliye, Yargıtay) hitabın "BAŞKANLIĞINA" yöneltilmesini.
Çıktı bu iki öneriye de uymaz. Yeni davalarda başlığa "NÖBETÇİ" ibaresi eklenir; istinaf ve temyizde başkanlık yerine ilgili daireye hitap eden kalıp kullanılır. Sebep, tevzi ve büro pratiğinin hâlâ bu kalıpları tanıması ve beklemesidir; UYAP ekranlarında ve gündelik yazışmada yerleşmiş biçim budur.
4.2. Geleneksel Terim Tercihi: "İzale-i Şuyu" / "Ortaklığın Giderilmesi"
Aynı durum terminolojide de görülür. Sadeleştirmeci bir yaklaşım, Osmanlıca terkip "izale-i şuyu" yerine güncel "ortaklığın giderilmesi" terimini esas alır. Çıktı bu birleştirmeyi yapmaz; her iki terimi de kullanır. Sebep, bu iki terimin uygulamada hâlâ eşdeğer biçimde, birbirinin yerine yaşamasıdır; pek çok hâkim, kalem ve meslektaş geleneksel terimi tanır, kimi yerel pratikte onu bekler.
4.3. KONU Bölümünün Uzunluğu
Eser, KONU bölümünün kısa ve tek bakışta anlaşılır olmasını, içeriğin özeti değil başlığı gibi yazılmasını önerir.
Çıktı KONU'yu tek bir uzunluğa sabitlemez: kısa girdide kısa, ayrıntılı girdide daha açık bir KONU üretir. Sebep, uygulamada KONU uzunluğunun tek bir doğru biçime indirgenmemesidir; kimi avukat tek satırlık bir başlığı, kimi birkaç cümleyi tercih eder ve her iki kullanım da meşrudur. Eserin "kısa ve anlaşılır" ideali varsayılan olarak korunur, ancak bu tercih farkına da yer bırakılır.
4.4. Yan Başlıklarda Altı Çizili Etiket
Eser, yan başlık etiketlerinin (DOSYA NO, TARAFLAR, AÇIKLAMALAR gibi) yalnızca kalın yazılmasını, altının çizilmemesini önerir. Çıktı bu öneriye uymaz; etiketleri kalın ve altı çizili verir. Sebep, bu görünümün UYAP dilekçelerinde yerleşmiş ve pek çok avukatın tanıyıp tercih ettiği biçim olmasıdır.
4.5. Açıklamalarda Numaralandırma Esnekliği
Eser, açıklamalar bölümünde sıra numarasının her bir vakıaya bir kez verilmesini, bir vakıanın gerektiğinde birden çok paragrafa yayılabileceğini öngörür. Çıktı bu kuralı katı biçimde uygulamaz; numaralandırma vakıa değil paragraf düzeyinde de yapılabilmektedir. Bu, eserin önerdiği "vakıa başına tek numara" disiplininden bir sapmadır; ancak eserin asıl amacı olan izlenebilirlik, bu kullanımda da büyük ölçüde korunmaktadır. Diğer maddelerden farklı olarak bu nokta, salt yerleşik gelenekle değil, otomatik üretimin getirdiği bir esneklikle de ilgilidir.
5. Sonuç
Yapılan inceleme sonucunda, LegAI platformunun ürettiği dilekçelerin, Bir Dilekçenin Anatomisi eserinin koyduğu yaklaşık 170 kural karşısında yüksek oranda uyumlu olduğu görülmüştür. Uyum, eserin üç ana ekseninde de gözlenmektedir: dilekçenin görünür iskeletini kuran biçim ve tipografi düzeyinde, belgenin anatomik bölümlerinin yöntemine uygun kurgusunda ve hukukî yazımın en belirleyici boyutu olan üslup, dil ve içtihat disiplininde. Bu son boyutta yaltaklanan hitabın elenmesi (0/80), kapanış fiilinin doğruluğu (80/80), müvekkil/vekil ayrımı (595'e 0) ve içtihat alıntılama disiplini (228/228) gibi kalemlerde sapma görülmemiştir.
Bu yüksek tutarlılığın kaynağı ile sınırı birlikte değerlendirilmelidir. Otomatik üretim, biçimsel ve üsluba dair kuralları metinden metne elle yazılan dilekçelerden daha istikrarlı uygulamaktadır; ulaşılan tutarlılık bu özelliğin doğal sonucudur. Buna karşılık inceleme, dilekçenin biçim ve üslup uyumuyla sınırlıdır; somut olaya ilişkin hukukî muhakemenin, vakıa seçiminin ve hukukî nitelendirmenin yerindeliği bu çalışmanın kapsamı dışındadır ve ayrı bir incelemeyi gerektirir.
Platform çıktısının eserden ayrıştığı sınırlı sayıdaki nokta ise belirli bir örüntü göstermektedir. Başlık kalıpları, geleneksel terminoloji, KONU'nun uzunluğu, etiket biçimi ve numaralandırma örneklerinde görüldüğü üzere, ayrışmanın görüldüğü her yerde eserin önerisi kendi içinde tutarlı olmakla birlikte, çıktı uygulamada yerleşik ve baskın olan biçimi izlemektedir. Bu, usulün ve yerleşik geleneğin, tek bir kaynağın önerdiği daha "saf" biçimden önce geldiği yönünde okunabilecek bir örüntüdür; ayrışma bir bilgi eksikliğine değil, yargı pratiğinin çok aktörlü ve yerleşik yapısına işaret etmektedir.
Sonuç olarak değerlendirme şu önermede toplanabilir: platform çıktısı, eserin biçim ve üsluba dair ölçütlerine büyük ölçüde uymakta; uymadığı sınırlı noktalarda ise tercih, yargı pratiğinde yerleşik biçimlerle açıklanabilir niteliktedir. Bu uyum, çıktının biçimsel olgunluğuna işaret etmekle birlikte, hukukî içeriğin niteliği konusunda tek başına bir yargıya temel oluşturmaz.